Station Apeldoorn - Foto: Jannes Linders

Stationsomgeving

Definitie en opgave stationsomgeving

De stationsomgeving

Met de stationsomgeving wordt de directe omgeving van het station bedoeld. Kortom, de plek waar het station de stad, wijk, dorp of landschap ontmoet, en andersom. De relatie tussen station en omgeving is zowel technisch als ruimtelijk van aard.

Opgave

De opgave in de stationsomgeving is te zorgen voor een goede verbinding en wisselwerking tussen station en context. Beleving en techniek gaan hier samen met ruimtelijke inrichting en kwaliteit. Een belangrijke opgave ligt ook in een goed georganiseerde overstap tussen de verschillende vervoerstypen: trein, bus, tram, metro, taxi, auto en fiets. De organisatie van deze ketenvoorzieningen is bepalend voor een goed functionerende stationsomgeving.

Algemene visie stationsomgeving

Relatie station en omgeving

Voor elk station is de inbedding in de stationsomgeving uniek. De directe omgeving van het station heeft een lokale identiteit en maakt deel uit van het stelsel van openbare ruimten in een stad, een dorp of wijk. Hierin zijn doorstroming en verblijf goed georganiseerd. De relatie tussen het station en de omgeving krijgt gestalte in het omgevingsdomein. Hier wordt gezocht naar een optimaal evenwicht tussen de verkeersknoop, een aantrekkelijke omgeving, de economische dynamiek en de ontwikkelingskansen rond het station. In het omgevingsdomein staat de oriëntatie op het station en op de omgeving centraal. Ook vinden de voorzieningen voor voor- en natransport hier een plek: van fietsenstallingen en de aansluiting op bus of tram tot een taxistandplaats en voorzieningen voor kort parkeren en halen en brengen.

Mix van functies en activiteiten

De directe omgeving van een station is vaak een combinatie van diverse functies en activiteiten. Als onderdeel van de publieke ruimte biedt het zowel plaats aan diverse (stedelijke) programma’s als aan een vertrouwenwekkende ordening van aankomstvelden en middelen die horen bij de voorbereiding van en informatie over de reis.

Toekomstvisie

Om vat te krijgen op dit complexe geheel en om de kansen van station en stationsomgeving zo optimaal mogelijk te benutten, wordt ernaar gestreefd om – afgestemd met lokale stakeholders – aan ieder project in de stationsomgeving een integrale en toekomstgerichte visie ten grondslag te laten liggen.

Gewenste ervaring stationsomgeving

Reizigers­perspectief

Het omgevingsdomein wordt door de reiziger als voetganger ervaren. Komend vanuit de trein betreedt de reiziger een nieuwe plek. Hij heeft de behoefte zich te oriënteren en maakt even een pas op de plaats. Zelfs een geroutineerde reiziger kijkt even rond. In de stationsomgeving ontmoeten de reis en de bestemming of het vertrekpunt elkaar. Rond het station kunnen reizigers zich doelgericht en op een eenvoudige, snelle, veilige en plezierige manier bewegen. De directe stationsomgeving is leesbaar en van een menselijke maat. Het is een aantrekkelijke en levendige openbare ruimte. Tevens is het een plek waar de reiziger geïnspireerd kan raken. Het is een goed bereikbare ontmoetingsplek en biedt bij de grotere stations een podium voor (stedelijke) activiteiten. In stedelijke gebieden is de stationsomgeving een groot deel van het etmaal levendig, mede dankzij een goede mix van lokale functies en spoorgerelateerde voorzieningen.

Omgevings­perspectief

Voor de omwonenden is de stationsomgeving een herkenbaar deel van de eigen leefomgeving. De omgeving heeft een eigen karakter maar sluit in gebruik en vormgeving ook goed aan op lokale routes en de gelaagdheid van stad, dorp, wijk of landelijke omgeving. De samengestelde eigenschappen – historie, architectuur, stedenbouw, gebruik – maken iedere stationsomgeving uniek en karakteristiek. Ook het stationsgebouw draagt bij aan de identiteit van de plek. De ervaring van de stationsomgeving wordt ingekleurd door de individuele beleving van de diverse gebruikers en passanten. Los van sociale verbanden geeft de stationsomgeving een gevoel van vrijheid. Het wordt ervaren als een waardevolle plek. Het heeft een rol in het openbare leven en biedt, al naar gelang de aard van de omgeving, ruimte aan (stedelijke) activiteiten en een goede mix van lokale functies die complementair zijn aan de spoorgerelateerde functies en voorzieningen.

Kernwaarden stationsomgeving

Alle opgaven in de stationsomgeving gaan uit van de kernwaarden toegankelijk, menselijk, vertrouwd en karakteristiek.

Toegankelijk

Passend bij het publieke karakter is de stationsomgeving net als het station uitnodigend en laagdrempelig van aard. Om de reis zo goed mogelijk te laten verlopen, is deze overzichtelijk en gemakkelijk te begrijpen, alsook alle middelen en voorzieningen om te kunnen reizen.

Menselijk

De stationsomgeving is er voor iedereen. Als onderdeel van de publieke ruimte kunnen alle reizigers en andere gebruikers zich er makkelijk en zelfstandig bewegen. Een menselijke maat zorgt voor een prettig en veilig gevoel. Ook het gebruik van middelen en voorzieningen is eenvoudig. De stationsomgeving anticipeert op de wensen en behoeften van de verschillende reizigers en gebruikers. Hierdoor voelt iedereen zich thuis en welkom.

Vertrouwd

De stationsomgeving geeft de reizigers vertrouwen, ook in een voor hun (nog) vreemde omgeving. Het biedt herkenning en alles wat mensen nodig hebben om per trein te kunnen reizen. Vertrouwd zijn het omgevingsdomein en de velden voor voor- en natransport.

Vertrouwd zijn: principes voor routing en wayfinding naar bestemmingen in de omgeving, principes voetganger centraal, ruimte voor verblijf, stedenbouwkundige verbindingen, herkenbaarheid station, principes voor informatievoorziening reis en transfer.

Karakteristiek

De stationsomgeving geeft ruimte aan eigenheid en verrassing en laat zich inspireren door de plek. De stationsomgeving heeft een duidelijke betekenis in het stelsel van openbare ruimten en versterkt de lokale identiteit. Karakteristiek zijn architectuur, stedelijk interieur, stad en landschap en de elementen daarbinnen. Ze geven de stationsomgeving een herkenbare, eigen identiteit. De bestaande stationsarchitectuur, de historische waarde van het ensemble en de ruimtelijke context vormen het vertrekpunt voor de ontwerpopgaven in de stationsomgeving. Karakteristiek zijn ook de maatwerkopgaven voor interieurdelen, meubilair en de toepassing van kunst. Het lokale karakter keert ook terug in de branchering, de organisatie van evenementen, en de toepassing van reclame en decoratie.

Karakteristiek zijn: de stedenbouwkundige opzet, aantakking op verkeersroutes, het programma, de inrichting van de openbare ruimte.

Deelvisies stationsomgeving

Stationsconcept: omgevingsdomein

In het Stations­concept wordt de ruimte tussen het station en de omgeving beschreven als de plek waar de overgang tussen het station en de omgeving plaatsvindt: het omgevingsdomein. Dit domein ligt buiten het station, in de openbare ruimte. Hier vindt de reiziger de bus, taxi en/of de tram en informatie over de omgeving. In het omgevingsdomein ligt het primaat bij de voetganger. Reizigers en andere bezoekers oriënteren zich hier. De treinreiziger wordt hier voetganger, fietser, bus-, tram- of metroreiziger of wordt door een auto opgehaald (en andersom). Ook is het omgevingsdomein een knooppunt voor reizigers uit de omgeving die niet met de trein reizen, zeker bij grote stations. Voor hen zorgt het station voor de verbinding tussen tram en bus, metro en fiets, pont en stad. Soms valt het omgevingsdomein samen met het klassieke stationsplein. Het komt voor dat het een wat onduidelijk begrensde ruimte is, soms is het zelfs verdeeld over meerdere plekken rondom het station. De functionaliteit van de logistieke knoop is vaak maatgevend voor de ruimtelijke organisatie van de directe stationsomgeving.

 

Stationsconcept in tijdelijke situaties (SITS)

Onderhoud, nieuwe voorzieningen, aanpassingen, verbeteringen: ze horen bij het spoor. Natuurlijk heeft ook de stationsomgeving hiermee te maken. Soms zijn verbouwingen groot en ingrijpend. Veel vaker gaat het om kleine ingrepen. Tijdens verbouwingen, zowel groot als klein, blijft het omgevingsdomein doorgaans gewoon toegankelijk. Reizigers moeten immers elke dag op een goede manier naar hun bestemming kunnen. Dat impliceert dat eventuele overlast tot een minimum moet worden beperkt. Ook tijdens verbouwingen dienen veiligheid, bereikbaarheid, structuur, herkenbaarheid en gemak voor de reiziger gegarandeerd te zijn. Het Stations­concept in tijdelijke situaties (SITS) helpt hierbij. Op basis van het Stations­concept stuurt het op de inrichting en uitstraling bij stationsverbouwingen. Het heeft aandacht voor thema’s als comfort, beleving en reisplezier. Opgesteld als handleiding biedt het houvast aan opdrachtgevers en opdrachtnemers bij de verbouwing van stations en de omgeving van stations. Zo wordt ook in tijdelijke situaties de vertrouwde ordening en vormgeving van functies en (informatie)voorzieningen geborgd.

 

Visie op Stationserfgoed

De spoorsector voelt zich als eigenaar van de stations in Nederland verantwoordelijk voor de maatschappelijke waarde van dit vastgoed. Zowel oud als jong stationserfgoed verdient bijzondere aandacht. Cultuurhistorische waardestellingen en De Collectie spelen hierin een belangrijke rol.

De spoorsector is doordrongen van de waarde van haar cultuurhistorisch erfgoed. Het draagt bij aan de beleving van de reizigers en het herkenbaar houden van stations en stationslocaties. Aanpassingen omwille van comfort, transfercapaciteit, veiligheid, efficiëntie en exploitatie blijven echter nodig. De visie op Stationserfgoed stimuleert om voor stations die monument zijn en/of behoren tot De Collectie, met een cultuurhistorische waardestelling de kenmerkende waarden inzichtelijk te maken.

De cultuurhistorische waardestellingen zijn het vertrekpunt voor (deel)verbouwingen, uitbreidingen, beheer en gebiedsontwikkelingen. Zij  geven belangrijke en inspirerende inzichten over de gebruiksgeschiedenis van een station en bieden  bij stationsverbouwingen handvaten voor het ontwikkelen van een visie en ontwerp. Daarom dienen de waardestellingen vanaf de eerste fase van ieder project op een monumentaal of Collectie-station geraadpleegd te worden.

De Collectie illustreert de rijke voor- en naoorlogse traditie van het spoor aan de hand van vijftig bijzonder karakteristieke stationsgebouwen. Ze maken deel uit van het actuele spoorwegennet en hebben meestal hun oorspronkelijke functie behouden. Naast een verzameling van markante stationsgebouwen is De Collectie bovenal een afspraak over een verantwoorde omgang met het spoorerfgoed. De trots van De Collectie straalt af op alle Nederlandse stations. De vijftig beschreven stations dienen als voorbeeld en inspireren overal tot een zorgvuldige omgang met het gehele cultuurhistorisch erfgoed van het spoor. 

Met behulp van de Waardestellingcheck kan online gekeken worden of een station een monumentale status heeft, deel uitmaakt van De Collectie en of er een cultuurhistorsiche waardestelling beschikbaar is. Indien het station of emplacement monumentale waarde heeft maar nog over geen waardestelling beschikt, dient doorgaans ook bij niet-Collectiestations een al dan niet beknopte waardestelling als vertrekpunt voor bouwprojecten opgesteld te worden.Ook voor ver- en nieuwbouwprojecten op stations die niet tot De Collectie behoren of stations die monumentaal zijn, is het noodzakelijk om een goede analyse van de kenmerken van het station te maken. Kijk hiervoor ook bij de vooronderzoeken van voor- en naoorlogse station die ter voorbereiding van De Collectie zijn opgesteld.

 

Kunst in de stationsomgeving

Kunst is een belangrijk middel om de belevingswaarde en de identiteit van het spoor te versterken.

Kunst is bij uitstek een medium om de (reis)ervaring te intensiveren en reizigers bewust te maken van hun omgeving en van elkaar. Kunst versterkt de beleving van beide werelden. Bovendien kan het een brug slaan tussen verschillende ruimten en omgevingen en geeft het een nieuwe invulling aan de traditie van spooriconografie, ambacht en de thematiek van het reizen die zo eigen is aan het spoor. Zo kan kunst de spooridentiteit en de belevingswaarde van het spoor intensiveren. Kunst neemt een bijzondere positie in binnen het Spoor: het begeeft zich niet op het niveau van merkidentiteit of op het niveau van de grote ruimtelijke opgaven. Het zit daar ergens tussenin. Juist door die ‘vrije’ positie die eigen is aan kunst wordt de culturele lading van het spoor zichtbaar en beleefbaar, als volwaardige kwaliteitsimpuls.

Het omgevingsdomein valt in de Kunstvisie onder het toepassingsniveau Stationsomgeving. Tot nog toe hebben spoorpartijen weinig bemoeienis met de kunstwerken die op pleinen of in tunnels in de directe stationsomgeving worden gerealiseerd. Hier is de gemeente meestal zelf aan zet. Het zijn prominente plekken, op veelal gemeentelijke grond. Toch ligt hier ook een kans, omdat juist op deze plekken stad en station met elkaar verbonden worden. Deze verbinding is van grote invloed op de beleving van de reiziger en de omgeving. De financiering en realisatie van het kunstwerk kunnen een gezamenlijke inspanning zijn, en tot stand komen in een coalitie met verschillende partijen die belang hebben bij de ontwikkeling van het gebied.

Kaders stationsomgeving

Kaders Stations­concept: omgevingsdomein

Het omgevingsdomein is een van de vier domeinen uit het Stations­concept. Het is het rustpunt tussen station en bestemming maar ook een plek waar station en de omgeving van stad, wijk, dorp of landschap elkaar ontmoeten: ruimtelijk, functioneel en programmatisch. Het omgevingsdomein biedt plaats aan verschillende functies en voorzieningen. Met oog voor de wensen en behoeften van de reiziger en de gewenste ervaring van de omgeving spelen vier principes een hoofdrol in het omgevingsdomein: leesbaarheid, samenhang met het publieke domein (levendigheid), verblijfskwaliteit (veiligheid en comfort) en evenwichtige ontwikkeling (menselijke schaal). Naast het perspectief van de reiziger en de omgeving heeft het omgevingsdomein ook aandacht voor zaken als logistiek en bevoorrading van winkels en voorzieningen in en nabij het station.

Kaders Stationserfgoed

Om de cultuurhistorische betekenis van bestaande stations inzichtelijk te maken, worden cultuurhistorische onderzoeken gedaan en waardestellingen opgesteld. Deze belichten niet alleen de bouwkundige geschiedenis. Ze hebben ook oog voor de context van het betreffende station in de geschiedenis van het spoor. Daarnaast hebben ze aandacht voor de stedenbouwkundige setting van het emplacement en de specifieke gebruiksgeschiedenis van het station. Vanuit deze analyse worden de gebouwonderdelen benoemd die het behouden waard zijn, wordt een omschrijving gegeven van de mogelijke knelpunten en worden aanbevelingen gedaan wat betreft de verdere ontwikkeling en omgang met het station. De uitkomsten van het cultuurhistorisch onderzoek en de waardestellingen dienen als vertrekpunt voor verdere planvorming en alle (deel)ingrepen die op een station plaatsvinden. Bovendien doet het dienst als overkoepelend toetsingskader.

Collectie- en waardestellingcheck

Cultuurhistorische onderzoeken en waardestellingen worden vervaardigd door gespecialiseerde cultuurhistorische adviesbureaus in opdracht van NS en ProRail. Bureau Spoor­bouwmeester adviseert bij het selecteren van het adviesbureau en bij de inhoud van het onderzoek en gebruikt de inhoud van de verschillende waardestellingen als toetsingskader voor projectvoorstellen. Het doel is om voor alle monumentale stations en Collectiestations bindende waardestellingen te vervaardigen en deze voor alle belanghebbende partijen toegankelijk te maken. Met de Waardestellingcheck kan gekeken worden welke waardestellingen beschikbaar zijn. Met behulp van de Collectiecheck kan online gekeken worden of een station deel uitmaakt van De Collectie.

Indien het station of emplacement monumentale waarde heeft, wordt doorgaans ook bij niet-Collectiestations een al dan niet beknopte waardestelling als vertrekpunt voor bouwprojecten gebruikt. Tenslotte is het ook voor ver- en nieuwbouwprojecten op stations die niet tot De Collectie behoren of monumentaal zijn, noodzakelijk om een goede analyse van de kenmerken van het station te maken. Kijk hiervoor ook bij de vooronderzoeken van voor- en naoorlogse station die ter voorbereiding van De Collectie zijn opgesteld.

 

Kaders uit de Visie op geluidsschermen

Het spoor manifesteert zich als een doorgaande lijn in het landschap. Naast de gewenste geluidswerende werking kan een geluidsscherm het spoor voor een wijk of industriegebied aan het oog onttrekken, hetgeen soms gewenst kan zijn. In de vormgeving van de afscherming staat de doorgaande, visuele lijn centraal. Het zicht op het landschap is een van de vertrouwde elementen tijdens een treinreis. De vormgeving van een geluidsscherm dient hiermee rekening mee te houden. De doorgaande lijn moet rust en continuïteit voor de reiziger creëren. Zowel vanuit de trein als vanuit de omgeving moet het scherm begrijpelijk en vanzelfsprekend overkomen.

Ontwerpprincipes stationsomgeving

In ontwikkeling